Miongoni mwa matumaini makubwa zaidi ya ziara ya Papa Francis nchini Sudan Kusini wiki hii ni kwamba itatoa msisimko kwa mchakato wa amani unaolenga kumaliza muongo mmoja wa mzozo ambao umegharimu mamia ya maelfu ya maisha.

Vikosi vya serikali vitiifu kwa Rais Salva Kiir na vikosi vya upinzani vinavyomuunga mkono Makamu wa Kwanza wa Rais Riek Machar vilitia saini makubaliano mwaka 2018 ambayo yaliwaahidi pande hizo mbili kugawana madaraka na kuunda jeshi la kitaifa lenye umoja.

Lakini utekelezaji wa makubaliano hayo umekuwa polepole na vurugu kati ya jamii hasimu zimeendelea kupamba moto.

Hapa kuna maelezo kuhusu mzozo na juhudi za kuutatua:

Mzozo ulianzaje?

Vita vilizuka nchini Sudan Kusini mnamo Desemba 2013, miaka miwili baada ya nchi hiyo kupata uhuru wake kutoka kwa Sudan.

Mzozo huo ulisababishwa na mapigano ndani ya chama tawala cha Sudan People's Liberation Movement (SPLM) kufuatia uamuzi wa Bw. Kiir Julai hiyo kumfukuza kazi Bw. Machar kama makamu wa rais.

Vita vilivyosababishwa vilipiganwa kwa misingi ya kikabila. Bwana Kiir anatoka katika kabila kubwa zaidi la Sudan Kusini, Dinka. Bwana Machar anatoka kwa pili kwa ukubwa, Nuer.

Raia wa pande zote mbili walilengwa kwa misingi ya kabila, kulingana na makundi ya haki za binadamu. Tume ya Umoja wa Mataifa ilisema mnamo 2016 kwamba utakaso wa kikabila ulikuwa unafanyika.

Matokeo yamekuwa nini?

Vita hivyo viliondoa matumaini yaliyoambatana na uhuru wa Sudan Kusini mnamo 2011 kufuatia zaidi ya miongo miwili ya mapambano ya silaha dhidi ya serikali ya Khartoum kaskazini.

Kwa makadirio moja mnamo 2018, miaka mitano iliyopita ya vita ilisababisha vifo vya karibu 400,000, ama kama matokeo ya moja kwa moja ya migogoro au kwa njia isiyo ya moja kwa moja kutoka kwa sababu kama magonjwa au kupunguzwa kwa upatikanaji wa huduma za afya.

Tangu wakati huo, mapigano ya kawaida yameendelea kuua na kuwahamisha idadi kubwa ya raia.

Kuna wakimbizi milioni 2.2 wa ndani nchini Sudan Kusini, na wengine milioni 2.3 wamekimbia nchi kama wakimbizi, kulingana na Umoja wa Mataifa.

Njaa ilitangazwa kwa muda mfupi katika sehemu za Sudan Kusini mnamo 2017. Zaidi ya theluthi mbili ya idadi ya watu sasa wanahitaji msaada wa kibinadamu kama matokeo ya mzozo na majanga ya asili kama miaka mitatu ya mafuriko ambayo hayajawahi kushuhudiwa.

Je, makubaliano ya amani yamesaidia?

Mkataba wa amani uliotiwa saini mnamo Septemba 2018 ulipewa jina la toleo la "kuhuishwa" la makubaliano ya 2015 ambayo yalikuwa yameanguka mwaka uliofuata. Bwana Machar alirejeshwa kama makamu wa kwanza wa rais chini ya shinikizo kubwa la kidiplomasia.

Makubaliano hayo yalitaka serikali ya umoja, ujumuishaji wa vikosi vya Bwana Machar katika jeshi la kitaifa na uwajibikaji kwa uhalifu uliofanywa wakati wa vita.

Mnamo mwaka wa 2019, Papa Francis alipiga magoti kumbusu miguu ya Bwana Kiir, Bwana Machar na makamu wengine watatu wa rais huko Roma huku akiwasihi kuheshimu mpango huo.

Tangu wakati huo, vurugu za silaha za waliotia saini zimepungua sana, Umoja wa Mataifa ulisema mwaka jana, na baadhi ya vifungu vya makubaliano hayo vimetekelezwa kwa mafanikio.

Lakini wafadhili wa kimataifa wamelalamika juu ya maendeleo polepole ya serikali katika kuunganisha vikundi anuwai vya jeshi kuwa kitengo kimoja, kuandika katiba mpya na kusimamisha mahakama kuhukumu uhalifu wa kivita.

Agosti iliyopita, serikali ilichelewesha uchaguzi uliopangwa kufanyika 2022 kwa miaka miwili. SPLM mwezi Desemba ilimteua Bw. Kiir kama mgombea wake na kupiga kura ya kubatilisha uanachama wa Bw. Machar.

Wakati huo huo, vurugu kati ya wanamgambo wadogo wa kikabila zimezuka mara kwa mara katika maeneo mbalimbali ya nchi, mara nyingi husababishwa na mizozo juu ya maeneo ya malisho, maji na rasilimali zingine.

Ripoti hii ina habari kutoka Reuters.